Informacje ogólne
Najczęściej zadawane pytania – Pracownicy ochrony zdrowia
Czym są benzodiazepiny, leki uspokajające i nasenne?
Benzodiazepiny są lekami psychotropowymi, czyli lekami wpływającymi na psychikę i nastrój. Są również określane jako łagodne środki uspokajające, leki przeciwlękowe, sedatywne i nasenne. Przepisuje się je przede wszystkim w leczeniu lęku i problemów ze snem.
Dane naukowe wskazują, że regularne stosowanie benzodiazepin wiąże się ze znacznym ryzykiem uzależnienia. Zalecany okres codziennego stosowania nie powinien przekraczać czterech tygodni. Zalecenie to dotyczy również niebenzodiazepinowych leków nasennych: zolpidemu, zopiklonu, eszopiklonu i zaleplonu.
Jak działają benzodiazepiny?
Benzodiazepiny:
-
Po podaniu doustnym wchłaniają się w żołądku i jelicie cienkim, a następnie są metabolizowane w wątrobie.
-
Są silnie rozpuszczalne w tłuszczach i gromadzą się w tkance tłuszczowej.
-
Są wydalane między innymi z potem, śliną, moczem, kałem i mlekiem matki.
Benzodiazepiny wpływają na wiele funkcji mózgu, w tym reakcje emocjonalne, pamięć, myślenie, świadomość, napięcie mięśniowe i koordynację ruchową.
Benzodiazepiny i niebenzodiazepinowe leki nasenne działają hamująco na ośrodkowy układ nerwowy (OUN). Ich działanie polega na wzmacnianiu skuteczności naturalnej substancji o działaniu uspokajającym występującej w mózgu – kwasu gamma-aminomasłowego (GABA).
GABA jest jednym z głównych neuroprzekaźników OUN. Neuroprzekaźniki to substancje chemiczne odpowiedzialne za przekazywanie sygnałów między komórkami nerwowymi (neuronami). GABA przekazuje sygnały hamujące.
Prawie 40% neuronów w mózgu posiada receptory GABA, czyli wyspecjalizowane miejsca, z którymi wiąże się ten neuroprzekaźnik. GABA wywiera działanie hamujące poprzez zmianę aktywności neuronu, co spowalnia lub zatrzymuje przekazywanie impulsów nerwowych.
Benzodiazepiny wiążą się z określonym miejscem receptora GABA i wzmacniają jego działanie. Prowadzi to do silniejszego hamowania aktywności neuronów.
Miejsca wiązania benzodiazepin występują przede wszystkim w obszarach mózgu odpowiedzialnych za świadomość, koordynację, emocje, pamięć, napięcie mięśniowe i myślenie. Ich rozmieszczenie może wyjaśniać istotny wpływ tych leków na wymienione funkcje oraz zaburzenia występujące podczas odstawiania.
Jakie są działania benzodiazepin?
Chociaż benzodiazepiny często klasyfikuje się jako leki nasenne lub przeciwlękowe, wszystkie wykazują podobne podstawowe działania.
W krótkim okresie ich działanie uspokajające łagodzi lęk i ułatwia zasypianie. Mają również działanie amnestyczne, rozluźniające mięśnie i przeciwdrgawkowe.
Główne różnice między poszczególnymi lekami dotyczą ich siły i czasu działania w organizmie.
Jak długo działają benzodiazepiny?
Benzodiazepiny charakteryzują się złożonym metabolizmem. W zależności od właściwości metabolicznych dzieli się je na leki krótko-, średnio- i długodziałające. Tabela 2 przedstawia tę klasyfikację.
Na czas działania wpływają również inne czynniki, takie jak czynność wątroby, wiek i masa ciała. U niektórych osób benzodiazepiny krótkodziałające mogą działać równie długo jak preparaty długodziałające.
Jakie rodzaje benzodiazepin są najczęściej przepisywane?
W praktyce klinicznej benzodiazepiny krótkodziałające są zazwyczaj przepisywane jako leki nasenne, natomiast preparaty długodziałające stosuje się w celu łagodzenia lęku.
Benzodiazepiny długodziałające wykazują bardziej uogólnione działanie przeciwlękowe, podczas gdy preparaty krótkodziałające ułatwiają zasypianie, ograniczając efekt senności następnego dnia.
Na wybór leku mogą również wpływać inne czynniki, takie jak wiek pacjenta czy powszechność stosowania określonego preparatu handlowego.
Jakie są medyczne zastosowania benzodiazepin?
Benzodiazepiny stosuje się w różnych sytuacjach klinicznych, między innymi:
-
Jako leki rozluźniające mięśnie.
-
Podczas badań endoskopowych.
-
Jako środki znieczulające lub w premedykacji przed zabiegiem chirurgicznym albo chemioterapią.
-
W leczeniu ostrych objawów odstawienia alkoholu lub innych substancji, w warunkach stacjonarnych pod nadzorem medycznym.
-
W leczeniu padaczki, zwykle gdy inne leki nie były skuteczne.
-
W opiece paliatywnej.
-
W psychiatrii, u pacjentów z ciężkim pobudzeniem psychoruchowym lub wysokim ryzykiem samobójstwa.
Odpowiednie zastosowanie benzodiazepin może obejmować:
-
Stosowanie przez jedną lub dwie noce w przypadku przedłużającej się bezsenności, gdy wszystkie inne metody zawiodły, a bezsenność nie wynika z zaburzeń rytmu dobowego ani przewlekłych problemów ze snem, na przykład po niedawnej stracie bliskiej osoby lub w sytuacji ostrego stresu.
-
Bezsenność spowodowaną zmianą strefy czasowej.
-
Ciężkie i ostre skurcze mięśni, których nie udało się złagodzić standardowymi metodami, takimi jak masaż.
-
Niedawno występujący, ciężki i ostry lęk, gdy inne odpowiednie formy wsparcia są niedostępne lub w oczekiwaniu na rozpoczęcie pomocy psychologicznej.
Jak pracownicy ochrony zdrowia mogą zapewnić bezpieczne i odpowiednie stosowanie benzodiazepin?
Jeśli stosowanie benzodiazepin jest konieczne, zaleca się:
-
Ograniczenie czasu leczenia do kilku dni, nie dłużej niż dwóch tygodni.
-
Stosowanie przerywane – zgodnie z tekstem źródłowym sporadyczne stosowanie nie wiąże się z ryzykiem uzależnienia.
Jeżeli przepisanie leku jest uzasadnione, pacjent powinien otrzymać informacje dotyczące:
-
Potencjalnego ryzyka uzależnienia i objawów odstawiennych w przypadku stosowania przez okres dłuższy niż kilka tygodni.
-
Wpływu na emocje oraz możliwego pogorszenia koncentracji i pamięci.
-
Możliwości wystąpienia bezsenności i lęku z odbicia po zakończeniu leczenia.
-
Działania w przypadku jednoczesnego stosowania innych leków.
-
Ryzyka związanego z prowadzeniem pojazdów lub obsługą ciężkich maszyn.
Benzodiazepin nie należy przepisywać osobom, które aktualnie spożywają nadmierne ilości alkoholu lub używają nielegalnych substancji psychoaktywnych.
Jaka jest skuteczność benzodiazepin w leczeniu bezsenności?
Brakuje wystarczających dowodów potwierdzających skuteczność benzodiazepin i niebenzodiazepinowych leków nasennych w leczeniu przewlekłej bezsenności, zarówno pierwotnej, jak i związanej z innymi chorobami psychicznymi lub somatycznymi. Dostępne badania wykazują przede wszystkim skuteczność krótkoterminową (American Psychiatric Association).
W krótkim okresie leki te wywołują sen w około 50% przypadków. Ich terapeutyczne działanie nasenne jest jednak krótkotrwałe i utrzymuje się zwykle przez około jeden do dwóch tygodni.
Ze względu na ryzyko uzależnienia związane z długotrwałym stosowaniem przewlekłą bezsenność należy traktować jako zaburzenie wymagające dalszej diagnostyki i leczenia.
Badania dotyczące przyczyn bezsenności wskazują, że leki te mają ograniczoną wartość w leczeniu zaburzeń snu, a ich długotrwałe stosowanie może pogarszać jakość snu.
Stosowanie przez wiele miesięcy lub lat może prowadzić do skrócenia czasu snu głębokiego i snu REM oraz częstszych wybudzeń w nocy.
Dlaczego benzodiazepiny i niebenzodiazepinowe leki nasenne nie są najlepszym leczeniem pierwszego wyboru w przypadku bezsenności u osób starszych?
U osób starszych zmiany rytmu dobowego mogą powodować wcześniejsze budzenie się oraz wcześniejsze odczuwanie senności wieczorem.
Sen osób starszych jest na ogół bardziej fragmentaryczny i obejmuje mniej snu głębokiego.
Chociaż benzodiazepiny i niebenzodiazepinowe leki nasenne są często przepisywane osobom starszym, nie korygują tych fizjologicznych zmian.
Jakie są szkodliwe działania benzodiazepin?
Chociaż benzodiazepiny krótkoterminowo łagodzą objawy lęku i bezsenności, nie usuwają przyczyny problemu i mogą powodować liczne niepożądane oraz potencjalnie szkodliwe działania.
Benzodiazepiny i niebenzodiazepinowe leki nasenne mogą prowadzić do rozwoju tolerancji i uzależnienia nawet wtedy, gdy są przyjmowane regularnie w małych dawkach przez zaledwie kilka tygodni.
U osób stosujących te leki przez miesiące lub lata ryzyko wystąpienia objawów odstawiennych jest znaczne. Zespół odstawienny może być uciążliwy i długotrwały.
Jak rozpoznać uzależnienie od benzodiazepin?
Uzależnienie od leków zazwyczaj obejmuje zarówno elementy fizyczne, jak i psychologiczne.
Osoby uzależnione od benzodiazepin lub niebenzodiazepinowych leków nasennych mogą:
-
Czuć, że nie są w stanie poradzić sobie bez leku.
-
Mieć bardzo duże trudności z zaprzestaniem jego przyjmowania.
-
Zauważać, że lek nie działa już tak samo, i zwiększać dawkę lub spożywać alkohol, aby uzyskać wcześniejszy efekt.
-
Uważać, że potrzebują leku do normalnego funkcjonowania.
-
Doświadczać objawów odstawiennych po zmniejszeniu dawki lub przerwaniu leczenia.
-
Odczuwać silny przymus przyjęcia leku.
-
Czuć, że nie mogą wyjść z domu bez leku.
-
Odczuwać ulgę, wiedząc, że mają dostęp do wystarczającej ilości leku.
Jak długo trwa ograniczanie stosowania benzodiazepin?
Podczas odstawiania wiele osób może doświadczać ostrych lub długotrwałych dolegliwości fizycznych, emocjonalnych bądź psychicznych.
Ponieważ powrót do zdrowia po wystąpieniu objawów odstawiennych może trwać długo, ważne jest, aby pracownicy ochrony zdrowia zapewniali poradnictwo i wsparcie przez cały okres rekonwalescencji.
Osoby rozpoczynające ograniczanie stosowania benzodiazepin lub niebenzodiazepinowych leków nasennych mogą potrzebować rozwiązania innych problemów przed rozpoczęciem odstawiania.
Dlatego ważne jest przekazanie im szczegółowych informacji o kolejnych etapach procesu oraz dostępnych strategiach alternatywnych. Informacje te zazwyczaj pomagają podejmować świadome decyzje i lepiej radzić sobie podczas ograniczania leczenia.
Jakie alternatywne metody leczenia mogą pomóc w ograniczaniu stosowania benzodiazepin?
Terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I) łączy modyfikację zachowania, taką jak kontrola bodźców i ograniczanie czasu spędzanego w łóżku, ze strategiami poznawczymi, takimi jak zastępowanie obaw związanych ze snem bardziej pozytywnymi oczekiwaniami.
Badania kliniczne wykazują, że CBT-I może być równie skuteczna lub skuteczniejsza niż leki nasenne w dłuższym okresie, bez związanych z nimi działań niepożądanych.
U niektórych pacjentów konieczne może być leczenie farmakologiczne samodzielnie lub w połączeniu z CBT-I, po uwzględnieniu odpowiedzi na wcześniejsze leczenie, dostępności CBT-I oraz preferencji pacjenta.
![]()
Sources:
Ree, L. Beyond Benzodiazepines toolkit. (2018) Reconnexion. Available: https://uploads-ssl.webflow.com/5aced27ea8e8388044acab17/5ca5aa7876bfccbcc79cba1d_Benzo%20Toolkit%20Booklet%20web4.pdf
Guideline on deprescription of benzodiazepine and sedative hypnotics (BSHs) in insomnia disorder: Trustworthy guidelines to reduce BSHs published on MAGICapp website and BE-SAFE portal - Published: August 31st, 2023. Available: https://besafe-horizon.eu/files/be-safe/content/en/Documents/BE-SAFE- Deprescription of benzodiazepine and sedative hypnotics %28BSHs%29_corrected.pdf
![]()
